Psychologia religijności i duchowości WPS-PS-PRiD

Efekty kształcenia

WIEDZA:

PS_W01
Objaśnia przedmiot psychologii religijności i duchowości oraz definiuje religijność i duchowość.
Charakteryzuje historię psychologicznych badań nad religijnością i duchowością.

PS_W12
Charakteryzuje sposoby wierzenia w ujęciu psychologii różnic indywidualnych.
Objaśnia różnorodność form duchowości oraz współczesne procesy sekularyzacji i ich związki z religijnością i duchowością.
Charakteryzuje kryzys religijny i duchowy.
Objaśnia poznawcze i ewolucyjne koncepcje powstawania i rozwoju wierzeń religijnych.
Charakteryzuje psychologiczne aspekty modlitwy, medytacji i stanów transcendentnych.
Objaśnia doświadczenie religijne i duchowe w perspektywie psychodynamicznej oraz teorii przywiązania.
Charakteryzuje rozwój religijności i duchowości w ciągu życia.
Charakteryzuje związki religijności i duchowości ze zdrowiem i dobrostanem.
Objaśnia znaczenie religijności i duchowości w praktyce psychologicznej oraz ich związki z poczuciem sensu życia.

UMIEJĘTNOŚCI:

PS_U01 - potrafi tworzyć opinie i sądy na temat wartości różnych podejść i interpretacji psychologicznych w stosunku do zachowań ludzkich.
PS_U04 - potrafi dobrać odpowiednie techniki badawcze do diagnozy zaburzeń psychoneurologicznych, osobowości, sprawności innych funkcji psychicznych (procesy poznawcze, emocjonalne, motywacyjne, preferencje wartości, postawy religijne, i in.), zdolności adaptacyjnych oraz funkcjonowania w różnych relacjach społecznych.

Porównuje i ocenia psychologiczne ujęcia religijności i duchowości.
Analizuje zjawiska religijne i duchowe z wykorzystaniem wiedzy psychologicznej.
Rozróżnia i klasyfikuje sposoby wierzenia.
Rozróżnia i klasyfikuje formy duchowości oraz współczesne procesy sekularyzacji i ich związki z religijnością i duchowością.
Rozpoznaje i analizuje przejawy kryzysu religijnego i duchowego.
Porównuje i krytycznie ocenia psychologiczne koncepcje dotyczące powstawania i rozwoju wierzeń religijnych.
Rozróżnia i analizuje psychologiczne aspekty modlitwy, medytacji i stanów transcendentnych.
Interpretuje doświadczenie religijne i duchowe z perspektywy podejścia psychodynamicznego i teorii przywiązania.
Analizuje zmiany religijności i duchowości zachodzące w ciągu życia.
Rozpoznaje i ocenia funkcjonalne i dysfunkcjonalne przejawy religijności i duchowości.
Krytycznie ocenia możliwości i ograniczenia uwzględniania religijności i duchowości w praktyce psychologicznej.
Dobiera i ocenia metody psychologicznego pomiaru religijności i duchowości odpowiednio do badanego zjawiska.

KOMPETENCJE:

PS_K01 - jest gotów do otwartości i wchodzenia w relacje z innymi osobami.

PS_K03 - jest gotów do samodzielnego uzupełniania wiedzy i umiejętności w zależności od pojawiających się potrzeb i zmian.
Zachowuje krytycyzm i ostrożność w formułowaniu ocen dotyczących religijności i duchowości.
Jest gotów do współpracy w zespole.
Zachowuje otwartość na różnorodne przekonania i światopoglądy.
Wykazuje zrozumienie i szacunek wobec różnorodności religijnej, duchowej i światopoglądowej.

Efekty kształcenia w zakresie wiedzy osiągane są poprzez wykład informacyjny i problemowy, prezentację oraz indywidualną lekturę tekstów, a weryfikowane egzaminem końcowym. Efekty w zakresie umiejętności osiągane są poprzez analizę przypadków i tekstów, dyskusję, debatę, pracę problemową i pracę w grupach, a weryfikowane w ramach zaliczeń ćwiczeń. Efekty w zakresie kompetencji społecznych rozwijane są poprzez dyskusję, debatę i pracę zespołową oraz oceniane na podstawie aktywności i sposobu uczestnictwa w zajęciach.

Kryteria oceniania:

PS_W01, PS_W12 – wiedza

Na ocenę 5 (bdb.)

Student w pełni osiąga zakładane efekty uczenia się w zakresie wiedzy: samodzielnie i poprawnie definiuje podstawowe pojęcia, charakteryzuje najważniejsze koncepcje, teorie i wyniki badań z zakresu psychologii religijności i duchowości oraz objaśnia związki między omawianymi zjawiskami. Wykazuje uporządkowaną i pogłębioną wiedzę dotyczącą psychologicznych ujęć religijności i duchowości, ich rozwoju, uwarunkowań oraz znaczenia dla funkcjonowania człowieka.

Na ocenę 4 (db.)

Student w dobrym stopniu osiąga zakładane efekty uczenia się: poprawnie definiuje podstawowe pojęcia oraz charakteryzuje większość najważniejszych koncepcji, teorii i wyników badań z zakresu psychologii religijności i duchowości. Rozumie zasadnicze związki między omawianymi zjawiskami, choć jego wiedza nie jest w pełni pogłębiona lub kompletna.

Na ocenę 3 (dst.)

Student osiąga zakładane efekty uczenia się na poziomie podstawowym: zna i definiuje najważniejsze pojęcia oraz potrafi scharakteryzować podstawowe koncepcje i teorie z zakresu psychologii religijności i duchowości. Jego wiedza jest częściowa, ale pozwala na poprawne rozumienie najważniejszych omawianych zjawisk.
PS_U01, PS_U04 – umiejętności

Na ocenę 5 (bdb.)

Student samodzielnie i trafnie wykorzystuje wiedzę z zakresu psychologii religijności i duchowości do analizy i interpretacji zjawisk religijnych i duchowych. Poprawnie porównuje i krytycznie ocenia różne koncepcje psychologiczne, rozpoznaje i klasyfikuje omawiane zjawiska oraz formułuje uzasadnione wnioski. Potrafi ocenić możliwości i ograniczenia zastosowania wiedzy z zakresu religijności i duchowości w praktyce psychologicznej.

Na ocenę 4 (db.)

Student poprawnie wykorzystuje wiedzę z zakresu psychologii religijności i duchowości do analizy i interpretacji większości omawianych zjawisk. Potrafi porównywać koncepcje psychologiczne, rozpoznawać i klasyfikować zjawiska oraz formułować zasadniczo poprawne wnioski, choć jego analizy nie zawsze są pogłębione lub w pełni samodzielne.

Na ocenę 3 (dst.)

Student w podstawowym zakresie wykorzystuje wiedzę psychologiczną do rozpoznawania, klasyfikowania i interpretowania zjawisk religijnych i duchowych. Potrafi wskazać podstawowe różnice między wybranymi koncepcjami i sformułować proste wnioski, jednak jego analiza ma charakter częściowy i wymaga ukierunkowania.

PS_K01, PS_K03 – kompetencje społeczne

Student zachowuje krytycyzm i ostrożność w formułowaniu opinii dotyczących religijności i duchowości, odpowiedzialnie uczestniczy w dyskusji i pracy zespołowej, jest otwarty na różnorodne przekonania i światopoglądy oraz okazuje zrozumienie i szacunek wobec różnorodności religijnej, duchowej i światopoglądowej.

Warunkiem zaliczenia wykładu będzie:

1. Zaliczenie ćwiczeń z psychologii religijności i duchowości.
2. Aktywny udział w zajęciach.
3. Zaliczenie w formie testu obejmującego pytania zamknięte jednokrotnego i wielokrotnego wyboru (30 pkt). Za każdą poprawną odpowiedź student otrzymuje 1 pkt, a za odpowiedź niepoprawną lub brak odpowiedzi – 0 pkt. W pytaniach wielokrotnego wyboru punkt przyznawany jest wyłącznie za wskazanie wszystkich poprawnych odpowiedzi i niewskazanie odpowiedzi niepoprawnych.

Literatura obowiązkowa:

Wulff, D. (1999). Psychologia religii. Klasyczna i współczesna. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne (s. 14–58).

Literatura uzupełniająca:

1. Wprowadzenie do psychologii religijności i duchowości.

Gall, T. L., Malette, J. i Guirguis-Younger, M. (2011). Spirituality and religiousness: A diversity of definitions. Journal of spirituality in Mental Health, 13(3), 158–181.
Krok, D. (2009). Religijność a duchowość – różnice i podobieństwa z perspektywy psychologii religii. Polskie Forum Psychologiczne, 14(1), 126–141.
Oman, D. (2013). Defining religion and spirituality. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (wyd. drugie., s. 23–47). The Guilford Press.
Wulff, D. (1999). Psychologia religii. Klasyczna i współczesna. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne (s. 14–58).
Zinnbauer, B. J. i Pargament, K. I. (2005). Religiousness and spirituality. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality. (s. 21–42). The Guilford Press.

2. Zarys historii studiów nad religijnością i duchowością.

Fuller, A. R. (2008). Psychology and religion: Classical theorists and contemporary developments. Rowman & Littlefield.
Wulff, D. (1999). Psychologia religii. Klasyczna i współczesna. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Sisemore, T. A. (2016). The psychology of religion and spirituality. From the insider out. Wiley (s. 17–41).

3. Sposoby wierzenia – ujęcie z perspektywy psychologii różnic indywidualnych.

Allport, G. W. (1988). Osobowość i religia. PAX.
Jaworski, R. (2006). Typologie religijności. In S. Głaz (red.), Podstawowe zagadnienia psychologii religii. Wydawnictwo WAM.
Krauss, S. W., & Hood Jr, R. W. (2013). A new approach to religious orientation: The commitment-reflectivity circumplex. Rodopi.
Saroglou, V. (2011). Believing, bonding, behaving, and belonging: The big four religious dimensions and cultural variation. Journal of Cross-Cultural Psychology, 42(8), 1320–1340. https://doi.org/10.1177/00220221114122
Szydłowski, P. (2019). Style poznawcze a religijność. Liber Libri.
Szydłowski, P., & Cieciuch, J. (2023). The Circumplex of Faith Modes: The proposal of an integrative model in the Allportian approach. Journal for the Academic Study of Religion, 36(2), 210–241. https://doi.org/10.1558/jasr.25571
Szydłowski, P., Topolewska-Siedzik, E., & Cieciuch, J. (2025). Religiousness measured by the Four Basic Dimensions of Religiousness Scale (4-BDRS) among Polish believers: Measurement, quality, personality and well-being correlates. Journal of Religion and Health, 64, 4585–4615. https://doi.org/10.1007/s10943-025-02450-z
Wulff, D. (1999). Psychologia religii. Klasyczna i współczesna. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.

4. Psychologiczne ujęcia duchowości – różnorodność duchowości.

Comte-Sponville, A. (2011). Duchowość ateistyczna. Wprowadzenie do duchowości bez Boga. Wydawnictwo Czarna Owca.
Mariański, J. (2015). Nowa duchowość jako megatrend społeczno-kulturowy - mit czy rzeczywistość? Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne(13), 22–45.
Piotrowski, J. (2018). Transcendencja duchowa. Perspektywa psychologiczna. Wydawnictwo Liber Libri.
Socha, P. (2013). Duchowość jawna i ukryta. Czy warto kruszyć kopie o naukowy status badania duchowości? Roczniki Psychologiczne, 16(3), 367–390.
Sztajer, S. (2013). Duchowość niewiary – wybrane przykłady. Humaniora. Czasopismo Internetowe, 3(3), 23–33.
Wildman, W. J., Rohr, D., Sandage, S. J., & Donato, N. C. (2023). The Dimensions of Spirituality Inventory. Archive for the Psychology of Religion, 0(0).

5. Współczesne procesy sekularyzacji – świeckość.

Hood Jr, R. W., Hill, P. C., & Spilka, B. (2018). The psychology of religion: An empirical approach. The Guilford Press.
Kasselstrand, I., Zuckerman, P., & Cragun, R. T. (2023). Beyond doubt: The secularization of society. New York University Press.
Mariański, J. (2021). Scenariusze przemian religijności i Kościoła katolickiego w społeczeństwie polskim. Studium diagnostyczno-prognostyczne. Wyższa Szkoła Nauk Społecznych z siedzibą w Lublinie.
Pew Research Center, January, 2024, “Religious ‘Nones’ in America: Who They Are and What They Believe”.
Wilkins‐Laflamme, S. (2021). A tale of decline or change? Working toward a complementary understanding of secular transition and individual spiritualization theories. Journal for the Scientific Study of Religion, 60(3), 516–539. https://doi.org/10.1111/jssr.12721

6. Doświadczenie kryzysu religijnego/duchowego – procesy transformacji, konwersji i dekonwersji.

Exline, J. J. (2013). Religious and spiritual struggles. W: K. I. Pargament, J. J. Exline i J. W. Jones (red.), APA handbook of psychology, religion, and spirituality (t. 1): Context, theory, and research (s. 459–475). American Psychological Association.
Exline, J. J., & Rose, E. (2005). Religious and spiritual struggles. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 315–330). The Guilford Press.
Exline, J. J., Rose, E. D. (2013). Religious and spiritual struggles. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 379–398).
Głód, F. (2006). Kryzys religijny. W: S. Głaz (red.), Podstawowe zagadnienia psychologii religii (s. 179–200). Wydawnictwo WAM.
Paloutzian, R. F. (2005). Religious conversion and spiritual transformation. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 331–347). The Guilford Press.
Paloutzian, R. F., Murken, S., Streib, H., Röβler-Namini, S. (2013). Conversion, deconversion, and spiritual transformation: A multilevel interdisciplinary view. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 398–421).
Soiński B.J. (2010). Osobowość a nawrócenie. Psychologiczno-pastoralna analiza osobowości nawróconych członków zakonów i grup religijnych. Uniwersytet Adama Mickiewicza.
Streib, H., Keller, B., Bullik, R., Steppacher, A., Silver, C. F., Durham, M., Barker, S. B., & Hood Jr, R. W. (2021). Deconversion Revisited: Biographical Studies and Psycho-metric Analyses Ten Years Later. Vandenhoeck & Ruprecht. https://doi.org/10.13109/9783666568688
Van Tongeren, D. R., DeWall, C. N. (2023). Disbelief, disengagement, discontinuance, and disaffiliation: An integrative framework for the study of religious deidentification. Psychology of Religion and Spirituality, 15(4), 515–524. https://doi.org/10.1037/rel0000434
Zarzycka, B. (2017). Zmagania religijne. Uwarunkowania i funkcje. Wydawnictwo KUL.

7. Poznawcze i ewolucyjne koncepcje powstawania i rozwoju wierzeń religijnych.

Aslan, R. (2021). Bóg. Ludzka historia religii. Znak.
Barrett, J. L. (2011). Cognitive science, religion, and theology: From human minds to divine minds. Templeton Foundation Press.
Barrett, J. L. (2013). Exploring Religion‘s Basement. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 233–254). The Guilford Press.
Dunbar, R. (2023). Religijni. Jak ewolucja wierzeń wpływa na historię i kulturę człowieka? Copernicus Center Press.
Paloutzian, R. F. (2017). Invitation to the psychology of religion. The Guilford Press.
Van Slyke, J. A. (2016). The cognitive science of religion. Routledge.
Watts, F., & Dumbreck, G. (2013). Head and heart. Perspectives form religion and psychology. Tempelton Press.

8. Psychologia modlitwy, medytacji i stanów transcendentnych.

McDaniel, J. (2018). Lost Ecstasy: Its Decline and Transformation in Religion. Palgrave Macmillan.
Hood, R. W. i Chen, Z. (2005). Mystical, spiritual, and religious experiences. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 421–439).
Jeeves, M., Warren Jr, B. (2009). Neuroscience, psychology, and religion: Illusions, delusions, and realities about human nature. Templeton Foundation Press.
Ladd, K. L., Spilka, B. (2014). Psychologia modlitwy. Spojrzenie naukowe. Wydawnictwo WAM.
McNamara, P. i Butler, P. M. (2013). The neuropsychology of religious experience. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 214–233). The Guilford Press.
Maselko, J. (2013). The neurophysiology of religious experience. W: APA handbook of psychology, religion, and spirituality (t. 1): Context, theory, and research. (s. 205–220). American Psychological Association.
Radoń, S. (2017). Czy medytacja naprawdę działa? Wydawnictwo WAM.
Radoń, S. (2020). Co naprawdę działa w medytacji? Wspólny rdzeń i specyfika medytacji. Wydawnictwo WAM.
Radoń, S. (2023). Medytacja. Pomiędzy teorią a praktyką. Wydawnictwo WAM.

9. Doświadczenie religijne/duchowe w nurcie psychologii psychodynamicznej.

Corveleyn, J., Luyten, P., Dezutter, J. (2013). Psychodynamic psychology and religion. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 94–117). The Guilford Press.
Kostrubiec-Wojtachnio, B., Tatala, M. (2014). Obraz Boga u młodzieży wyznania katolickiego. Psychologia Rozwojowa, 19(1), 85–102.
Luyten, P. (2005). Psychodynamic psychologies and religion. W: F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 80–100). The Guilford Press.
Rizzuto, A.-M. (1979). Birth of the living God: A psychoanalytic study. University of Chicago Press.
Tokarski, S. (2007). Kształtowanie się obrazu Boga i jego wpływ na relacje interpersonalne. Studia Psychologica, 7, 317–330.

10. Teoria przywiązania i kształtowanie się doświadczenia duchowego

Cherniak, A. D., Mikulincer, M., Shaver, P. R., Granqvist, P. (2021). Attachment theory and religion. Current Opinion in Psychology, 40, 126–130.
Granqvist, P. (2020). Attachment in religion and spirituality. A wider view. The Guilford Press.
Kirkpatrick, L. A. (2012). Attachment theory and the evolutionary psychology of religion. International Journal for the Psychology of Religion, 22(3), 231–241.
Wallin, J. D. (2011). Przywiązanie w psychoterapii. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielońskiego.

11. Rozwój życia religijnego/duchowego w ciągu życia.

Davis, E. B., Moriarty, G. L. Mauch, J. C. (2013). God Images and God Concepts: Definitions, Development, and Dynamics. Psychology of Religion and Spirituality, 5(1), 51–60.
Davis, E. B., Granqvist, P., Sharp, C. (2021). Theistic Relational Spirituality: Development, Dynamics, Health, and Transformation. Psychology of Religion and Spirituality, 13(4), 401–415.
Fowler, J. W., Dell, M. L. (2006). Stages of faith from infancy through adolescence: Reflections on three decades of faith development theory. W: E. C. Roehlkepartain, P. Ebstyne-King, L. Wagener i P. L. Benson (red.), The handbook of spiritual development in childhood and adolescence (s. 34–45). Sage Publications
Fowler, J. W. (1981). Stages of faith. HarperCollins.
Levenson, M. R., Aldwin, C. M. I Igarashi, H. (2013). Religious development from adolescence to middle adulthood. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 182–196). The Guilford Press.
Smith, C., Snell, P. (2009). Souls in transition: The religious and spiritual lives of emerging adults. Oxford University Press.
Streib, H., Chen, Z. J., & Hood, R. W. (2020). Categorizing people by their preference for religious styles: Four types derived from evaluation of Faith Development Interviews. International Journal for the Psychology of Religion, 30(2), 112–127.
Streib, H., Chen, Z. O., & Hood, R. W. (2023). Faith development as change in religious types: Results from three-wave longitudinal data with Faith Development Interviews. Psychology of Religion and Spirituality, 15(2), 298–307.
Streib, H., & Chen, Z. (2026). Styles of Faith-Introduction to theory and research in faith development. Brill. https://doi.org/10.1163/9789004754171

12. Uwzględnianie religijności/duchowości w praktyce psychologicznej.

Griffith, J. L., Griffith, M. E. (2008). Odkrywanie duchowości w psychoterapii. Wydawnictwo WAM (s. 284–315).
Ostaszewska, A. (2014). Badania nad efektywnością włączania tematyki duchowości i religijności w psychoterapii. Psychoterapia, 2,169, 5–18.
Pargament, K. I. (2011). Spiritually integrated psychotherapy: Understanding and addressing the sacred. The Guilford Press.
Powell, A. (2022). Psychotherapy: The spirituals dimension. W: C. C. H. Hook i A. Powell (red.), Spirituality and psychiatry. Wydanie drugie (s. 118–138). Cambridge University Press

13. Religijność/duchowość i zdrowie.

Griffith, J. L. (2013). Religia, która uzdrawia. Religia, która szkodzi. Wskazówki dla terapeutów i szukających pomocy. Wydawnictwo WAM.
Grom, B. (2009). Psychologia religii. Wydawnictwo WAM.
Hook, C. C. H. i Powell, A. (2022). Spirituality and psychiatry. Wydanie drugie. Cambridge University Press.
Park, C. L., Slattery, J. M. (2013). Religion, spirituality, and mental health. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s.. 539–558). The Guilford Press.

14. Religijność/duchowość i poczucie sensu.

Lulek, J., Głaz, S. (2009). Problematyka sensu ludzkiego życia. W: S. Głaz (red.), Człowiek i jego życie religijne (s. 11–50). Wydawnictwo WAM.
Park, C. L. (2013). Religion and meaning. W: R. F. Paloutzian i C. L. Park (red.), Handbook of the psychology of religion and spirituality (s. 356–379).

15. Kolokwium zaliczeniowe.

Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb:

• Strona przedmiotu WPS-PS-PRiD w USOSweb