Pedagogika osób z niepełnosprawnością intelektualną WNP-PS-PONI-2z
Treści przedmiotowe:
1. Oligofrenopedagogika: historia, ewolucja terminologii, normalizacja, integracja, inkluzja, modele praw (3h)
2. Funkcjonowanie jako wynik relacji osoba–środowisko: modele niepełnosprawności, normalizacja, aktywność i uczestnictwo, dostępność; perspektywa ekologiczna (2h)
3. Niepełnosprawność intelektualna: AAIDD, ICD/DSM, funkcjonowanie intelektualne; zachowanie adaptacyjne, stopień NI a poziom wsparcia, diagnoza funkcjonalna (3h)
4. Przyczyny NI: etiologia prenatalna/perinatalna/postnatalna; czynniki genetyczne i środowiskowe; wybrane zespoły, wieloraka niepełnosprawność; granice wnioskowania z etiologii (2h)
5. Uczenie i nauczanie osoby z NI: specyfika uczenia się, ustrukturyzowane nauczanie i stopniowanie wsparcia, oczekiwania nauczyciela, towarzyszenie a prowadzenie pedagogiczne, czas i tempo w procesie nauczania i wychowania (2h)
6. Komunikacja osób z NI: rozwój i zróżnicowane formy komunikowania się, komunikacja wspomagająca, rola partnera komunikacyjnego, założenie kompetencji i self-adwokatura (2h)
7. Sytuacje trudne i zachowania wymagające wsparcia: funkcjonalne rozumienie zachowania, rozpoznawanie jego uwarunkowań i funkcji oraz znaczenie czynników środowiskowych, sensorycznych i emocjonalnych (2h)
8. Samostanowienie i autonomia osób z NI: sprawczość, wspierane podejmowanie decyzji, granice opieki, pomocy i wsparcia, prawo do ryzyka oraz przechodzenie od niezależności do współzależności (4h)
9. Rodzina osoby z NI w cyklu życia: Rodzina osoby z NI w cyklu życia: zmieniające się role i potrzeby rodziny od dzieciństwa do dorosłości, relacje z rodzicami i rodzeństwem, zjawisko „wiecznego dziecka”, starzenie się opiekunów oraz planowanie przyszłości w perspektywie systemowej (2h)
10. Dorosłość i „dobre życie” osoby z NI: przejście do dorosłości, edukacja i praca, mieszkanie, relacje i intymność, uczestnictwo społeczne i przynależność; jakość życia, potrzeby wsparcia, deinstytucjonalizacja, generatywność i doświadczenie bycia potrzebnym. (3h)
11. Starzenie się osób z niepełnosprawnością intelektualną – perspektywa całożyciowa: zmiany bio-psycho-społeczne starzenia się osób z NI, zmiany funkcjonowania i potrzeb wsparcia, emerytura i zmiana ról życiowych, utrata bliskich oraz przemiany sieci relacji i wsparcia (2h)
12. Profesjonalizm pedagoga osób z NI: granice kompetencji, refleksyjność w działaniu, współpraca interdyscyplinarna, korzystanie z wiedzy naukowej w praktyce, odpowiedzialność etyczna oraz planowanie własnego rozwoju zawodowego, z uwzględnieniem uczenia się od osób z NI. (2h)
13. Etyka i metodologia badań z udziałem osób z NI: specyfika projektowania i prowadzenia badań, dostępność metod i narzędzi, świadoma zgoda, udział osób wspierających, badania partycypacyjne i włączające. (1h)
Grupa przedmiotów ogólnouczenianych
Koordynatorzy przedmiotu
Poziom przedmiotu
Symbol/Symbole kierunkowe efektów uczenia się
Typ przedmiotu
Efekty uczenia się
Student/ka:
PSPE_TS3_W01 – posiada pogłębioną i uporządkowaną wiedzę na temat pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną, w tym jej rozwoju, terminologii i współczesnych ujęć teoretycznych oraz podstaw edukacji, komunikacji, wychowania i wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną.
PSPE_TS3_W04 – zna i rozumie współczesne ujęcia niepełnosprawności intelektualnej, jej etiologię oraz zróżnicowane konsekwencje dla funkcjonowania poznawczego, zdrowotnego, komunikacyjnego i psychospołecznego osoby, z uwzględnieniem znaczenia środowiska, potrzeb wsparcia oraz zmian zachodzących na kolejnych etapach życia.
PSPE_TS3_W08 – zna i rozumie specyfikę projektowania i prowadzenia badań dotyczących osób z niepełnosprawnością intelektualną, w tym zagadnienia dostępności metod i narzędzi, świadomej zgody oraz badań partycypacyjnych i włączających.
PSPE_TS3_W12 – zna znaczenie i zasady świadomego planowania własnego rozwoju zawodowego oraz doskonalenia kompetencji w obszarze pracy z osobami z niepełnosprawnością intelektualną.
PSPE_TS3_U01 – potrafi integrować i wykorzystywać wiedzę z zakresu pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną do analizy złożonych problemów edukacyjnych, rehabilitacyjnych, wychowawczych, opiekuńczych i społecznych, z uwzględnieniem indywidualnego funkcjonowania osoby, jej środowiska, potrzeb wsparcia i etapu życia.
PSPE_TS3_K05 – jest gotowy/a do refleksyjnego i odpowiedzialnego etycznie podejmowania działań wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną, respektowania ich podmiotowości, autonomii i prawa do uczestnictwa oraz do krytycznej oceny własnej wiedzy i granic kompetencji zawodowych.
Kryteria oceniania
Warunkiem przystąpienia do zaliczenia przedmiotu jest obecność na zajęciach. Jeśli przedmiot trwa 15 godzin, dopuszcza się jedną nieusprawiedliwioną nieobecność, jeśli trwa 30 godzin - dopuszczalne są dwie nieusprawiedliwione nieobecności. Nieobecność można usprawiedliwić na podstawie zwolnienia lekarskiego. Dodatkową nieobecność można zaliczyć po uzgodnieniu z osobą prowadzącą zajęcia. Absencja równa lub powyżej 8 nieusprawiedliwionych godzin (4 spotkania) dla 15-godzinnego cyklu oraz 16 nieusprawiedliwionych godzin (8 spotkań) dla cyklu 30-godzinnego wyklucza możliwość odpracowania zajęć i uzyskania zaliczenia przedmiotu.
Student/ka, który/a spóźni się na zajęcia (dopuszczalne jest max. 15 min. spóźnienia), zobowiązany/a jest do zgłoszenia spóźnienia u prowadzącego zajęcia tuż po ich zakończeniu. Jeśli tego nie dopełni, aktualna pozostanie nota o jego nieobecności na zajęciach.
Zaliczenie obejmuje tematykę poruszaną na zajęciach oraz zawartą w zalecanych materiałach źródłowych.
Zaliczenie przedmiotu odbywa się na podstawie:
1) Interpretacja problemowa wybranej lektury z dyskusją – 30 pkt;
2) egzaminu ustnego obejmującego treści wykładów i literatury obowiązkowej oraz analizę problemu z zakresu pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną – 70 pkt.
Szczegółowe zasady realizacji i kryteria oceny poszczególnych form zaliczenia zostaną ustalone po konsultacji ze studentami/kami i zamieszczone na platformie Moodle.
Ocena końcowa:
60-67 pkt. - 3,0
68-75 pkt. - 3,5
76-83 pkt. - 4,0
84-91 pkt. - 4,5
92-100 pkt. - 5,0
Zadania nie zalicza się (0%), jeśli nie zostało ono wykonane przez studenta/tkę w pełni samodzielnie i nosi znamiona plagiatu.
ECTS [1 ECTS = 25 (30) godz.]:
udział w zajęciach - 30 godz.
przygotowanie do zajęć, lektury - 10 godz.
przygotowanie do prac zaliczeniowych - 15 godz.
przygotowanie do końcowego zaliczenia pisemnego - 20 godzin
RAZEM 75 godz.
Liczba ECTS: 3
Kryteria wystawiania oceny końcowej:
2,0
Student/ka nie posiada podstawowej wiedzy na temat pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną, jej terminologii, współczesnych ujęć teoretycznych, etiologii oraz konsekwencji niepełnosprawności intelektualnej dla funkcjonowania osoby. Nie potrafi poprawnie rozpoznawać i wyjaśniać podstawowych zależności między funkcjonowaniem osoby, jej środowiskiem i potrzebami wsparcia ani wykorzystywać wiedzy do analizy typowych problemów edukacyjnych, rehabilitacyjnych, wychowawczych, opiekuńczych i społecznych. Nie zna podstawowych zasad prowadzenia badań z udziałem osób z NI ani nie uwzględnia w analizowanych sytuacjach ich podmiotowości, autonomii i zasad etycznego postępowania. Nie rozpoznaje również granic własnych kompetencji i potrzeby dalszego rozwoju zawodowego.
3,0
Student/ka posiada podstawową wiedzę na temat pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną, zna jej najważniejsze pojęcia i współczesne ujęcia oraz potrafi scharakteryzować podstawowe przyczyny i konsekwencje niepełnosprawności intelektualnej. Rozpoznaje znaczenie środowiska, potrzeb wsparcia i perspektywy całożyciowej. W typowych i jednoznacznych sytuacjach potrafi wskazać podstawowe problemy pedagogiczne oraz odwołać się do poznanej wiedzy w celu ich wyjaśnienia. Zna podstawowe zasady etyczne i metodologiczne badań z udziałem osób z NI oraz rozumie potrzebę respektowania ich podmiotowości i autonomii, a także dalszego rozwijania własnych kompetencji zawodowych.
3,5
Student/ka posiada podstawową, uporządkowaną wiedzę na temat pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną, potrafi rozróżniać i porównywać najważniejsze pojęcia, ujęcia i sposoby rozumienia niepełnosprawności oraz łączyć wiedzę dotyczącą etiologii z wiedzą o funkcjonowaniu osoby, nie utożsamiając diagnozy z jej możliwościami. Potrafi analizować mniej złożone sytuacje pedagogiczne, uwzględniając wpływ środowiska, etap życia i potrzeby wsparcia oraz dostrzegać więcej niż jedną możliwą interpretację problemu. Rozpoznaje podstawowe problemy etyczne i metodologiczne badań z udziałem osób z NI oraz znaczenie podmiotowości, autonomii i granic profesjonalnego działania pedagoga.
4,0
Student/ka posiada pogłębioną i uporządkowaną wiedzę na temat pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz poprawnie wyjaśnia zależności między funkcjonowaniem osoby, jej środowiskiem, potrzebami wsparcia i etapem życia. Potrafi integrować wiedzę z różnych obszarów przedmiotu i wykorzystywać ją do analizy złożonych problemów edukacyjnych, rehabilitacyjnych, wychowawczych, opiekuńczych i społecznych, uzasadniając swoje interpretacje i proponowane kierunki działania. Potrafi odróżniać fakty od interpretacji i ocen oraz wskazywać informacje potrzebne do pełniejszego rozpoznania sytuacji. Rozumie specyfikę badań z udziałem osób z NI, uwzględnia ich wymiar etyczny i partycypacyjny oraz potrafi rozpoznać granice własnej wiedzy i kompetencji zawodowych.
4,5
Student/ka posiada pogłębioną i dobrze zintegrowaną wiedzę z zakresu pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną. Potrafi krytycznie porównywać różne ujęcia teoretyczne i sposoby interpretowania funkcjonowania osób z NI oraz oceniać ich przydatność w odniesieniu do konkretnych sytuacji. Sprawnie analizuje złożone problemy, uwzględniając współdziałanie cech osoby, środowiska, relacji, potrzeb wsparcia i perspektywy całożyciowej, rozważa alternatywne interpretacje i uzasadnia własne stanowisko. Krytycznie odnosi się do jakości i ograniczeń wykorzystywanej wiedzy, dostrzega metodologiczne i etyczne problemy badań oraz konflikty między takimi wartościami, jak autonomia, bezpieczeństwo, troska i prawo do ryzyka. Potrafi wskazać granice własnych kompetencji i sposoby dalszego rozwoju zawodowego.
5,0
Student/ka posiada pogłębioną, uporządkowaną i zintegrowaną wiedzę z zakresu pedagogiki osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz swobodnie wykorzystuje ją do samodzielnego rozumienia nowych i złożonych problemów. Potrafi syntetyzować wiedzę pochodzącą z różnych obszarów, krytycznie oceniać konkurencyjne interpretacje i argumenty oraz formułować własne, dobrze uzasadnione stanowisko z uwzględnieniem ograniczeń dostępnej wiedzy. Analizując sytuację osoby z NI, wielostronnie uwzględnia jej indywidualne funkcjonowanie, środowisko, relacje, potrzeby wsparcia, etap życia oraz perspektywę samej osoby. Trafnie rozpoznaje napięcia etyczne, unika nieuprawnionych wniosków wynikających z diagnozy, potrafi wskazać, jakich informacji brakuje do podjęcia odpowiedzialnej decyzji, oraz respektuje podmiotowość, autonomię i prawo do uczestnictwa osoby z NI. Krytycznie ocenia także własną wiedzę i granice kompetencji, wskazując potrzebę współpracy oraz dalszego uczenia się.
Literatura
Literatura obowiązkowa:
Chrzanowska I., Pedagogika specjalna. Od tradycji do współczesności, Oficyna Wydawnicza Impuls, Rozdz. 2.3 „Niepełnosprawność intelektualna”
Zasępa E., Osoba z niepełnosprawnością intelektualną. Procesy poznawcze, Impuls, 2016, rozdział 7.
American Psychiatric Association, What is Intellectual Disability?
https://www.psychiatry.org/patients-families/intellectual-disability/what-is-intellectual-disability
WHO, Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for ICD-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders, 2024 – część „Disorders of intellectual development”, s. 92
https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/dcf73611-9e0f-4d5c-85f6-85a58b0da6de/content
Otrębski W., Mariańczyk K., „Zaburzenia rozwoju intelektualnego”, w: Standardy przebiegu oceny funkcjonalnej oraz planowania wsparcia edukacyjno-specjalistycznego, s. 163.
https://wsparcie.gov.pl/Podrecznik_metodyczny_-_standardy_diagnostyczne.pdf
Wolska D. (2021), Oligofrenogeragogika. Niepełnosprawność intelektualna w starszym wieku, w: M. Kilian (red.), Pedagogika specjalna osób w starszym wieku, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków, s. 219–240.
Literatura uzupełniająca:
Żyta A., Życie z zespołem Downa. Narracje biograficzne rodziców, rodzeństwa i dorosłych osób z zespołem Downa, Impuls.
Aksamit D., Kobiety–matki o macierzyństwie. Socjopedagogiczne studium narracji matek dorosłych osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną, APS.
https://www.aps.edu.pl/media/2391610/macierzynstwo_kobiet_e-book.pdf
Jurkiewicz P., Rodzeństwo osób z niepełnosprawnością intelektualną w drodze od osamotnienia do zaradności, zrozumiałości i sensowności, APS.
https://www.aps.edu.pl/media/2255589/rodzenstwo-ebook_m-1.pdf
Niedbalski J., Osoba z niepełnosprawnością intelektualną. Tożsamościowy wymiar samostanowienia i (nie)zależności w kontekście życia rodzinnego, Wydawnictwo UŁ, 2023.
https://www.press.uni.lodz.pl/index.php/wul/pl/catalog/view/29/1160/568
Ryan J. i in., „Being able to be myself: Understanding autonomy and autonomy-support from the perspectives of autistic adults with intellectual disabilities”, 2024.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11575095/
Majewska-Bielska K., „Self-adwokatura osób z niepełnosprawnością intelektualną – perspektywa teoretyczna i praktyczna”, Szkoła Specjalna, 2023/2024.
https://czasopisma.aps.edu.pl/index.php/ss/article/view/2414/2131
Myśliwczyk I., „Wykluczeni. Perspektywa biograficzna osób z umiarkowaną niepełnosprawnością intelektualną”, 2020.
https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/niepelnosprawnosc/article/view/5840/5102
PSONI – Biblioteka Self-adwokata / teksty łatwe do czytania, np. Moja samodzielność, materiały dotyczące praw, emocji, żałoby, mieszkania i codziennego funkcjonowania.
https://psoni.org.pl/publikacje/
Grzesiak H., „Wybrane aspekty starzenia się i starości osób z niepełnosprawnością intelektualną”, 2022.
https://czasopisma.aps.edu.pl/index.php/cns/article/view/389
Holmgren M., Ahlström G., „Good life in old age…”, Journal of Intellectual Disabilities, 2024.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11585186/
Parchomiuk M., Ćwirynkało K., Żyta A., „Przygotowanie osób z niepełnosprawnością intelektualną do roli współbadaczy…”, Forum Pedagogiczne, 2023.
https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/13614/11751
Baran J., Dyduch E., „Pedagog specjalny jako refleksyjny praktyk i innowator…”, 2021.
https://kontekstypedagogiczne.pl/kp/article/view/316/248
Zając D., „Edukacja etyczna pedagogów specjalnych”, Forum Pedagogiczne, 2022.
https://czasopisma.uksw.edu.pl/fp/article/view/10568/9168
Hołub J., Żeby umarło przede mną. Opowieści matek niepełnosprawnych dzieci, Czarne.
Dodatkowe materiały zostaną udostępnione w trakcie zajęć na platformie Moodle.
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: